Một nghiên cứu trên sinh viên Mỹ gốc Á đã chỉ ra rằng cảm giác khi thấy mình như một kẻ mạo danh có liên quan đến mức độ khổ tâm cao hơn, một phần thông qua sự xấu hổ về việc làm gia đình và người khác thất vọng, và sự trắc ẩn dành cho bản thân làm dịu bớt mối liên hệ này.
Ý nghĩ “do may mắn thôi” lặng lẽ len vào thay cho niềm tự hào, ngay khi bạn nhận được lời khen cho một dự án lớn mà bản thân đã đầu tư biết bao thời gian và công sức. Kèm theo đó là nỗi lo rằng không sớm thì muộn, người ta sẽ nhận ra bạn chẳng giỏi giang như họ tưởng. Các nhà tâm lý học gọi đây là “cảm giác kẻ mạo danh” – niềm tin rằng những thành tựu của bản thân là nhờ may mắn hoặc hoàn cảnh, chứ chẳng phải năng lực của chính mình (Clance & Imes, 1978, như được trích dẫn trong Wei và cộng sự, 2020).
Để hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa cảm giác kẻ mạo danh và sự khổ tâm, cũng như điều gì có thể hữu ích khi sự đau khổ trở nên quá sức chịu đựng, các nhà nghiên cứu đã khảo sát 433 sinh viên Mỹ gốc Á tại một trường đại học công ở Hoa Kỳ. Phần lớn những người tham gia trong độ tuổi trên dưới 20 và được sinh ra ở Hoa Kỳ trong những gia đình nhập cư (Wei và cộng sự, 2020).
Khởi nguồn của sự xấu hổ
Những sinh viên có cảm giác kẻ mạo danh mạnh hơn thường cho biết họ có nhiều khổ tâm hơn, chẳng hạn như lo âu và tâm trạng chán nản. Mối liên hệ này một phần chịu ảnh hưởng bởi điều mà các nhà nghiên cứu gọi là xấu hổ liên cá nhân (interpersonal shame): nỗi lo rằng người khác sẽ thấy chúng ta kém cỏi, hoặc những thiếu sót của chúng ta có thể làm gia đình “mất mặt” (Wei và cộng sự, 2020).
Với nhiều gia đình châu Á, nỗi lo về thể diện xuất phát từ sự quan tâm: mong muốn bảo vệ lẫn nhau và trân trọng những hy sinh mà gia đình đã bỏ ra. Tuy vậy, khi mỗi thành tích đều ngấm ngầm mang sức nặng kỳ vọng của người khác, lời khen nhận được có thể giống một món nợ hơn là sự ghi nhận thật sự.
Sự xoa dịu từ lòng trắc ẩn
Những sinh viên đối xử tử tế với bản thân hơn có mối liên hệ giữa cảm giác kẻ mạo danh và sự xấu hổ yếu hơn, và nhờ vậy cũng ít khổ tâm hơn. Tuy mối liên hệ này không biến mất hoàn toàn, nhưng nó đã nhẹ đi rõ rệt (Wei và cộng sự, 2020).
Ba khía cạnh của sự trắc ẩn dành cho bản thân có vẻ hữu ích nhất:
Nhớ rằng chật vật trong khó khăn là một trải nghiệm chung của con người, chứ không phải sự thất bại của riêng mình.
Bớt hà khắc khi phán xét bản thân.
Không để cảm giác kém cỏi nuốt chửng mình.
Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng sự tự chỉ trích thường được dùng làm động lực để phát triển ở nhiều nền văn hoá châu Á, nhưng nó cũng có thể khiến người ta dễ xấu hổ hơn (Wei và cộng sự, 2020).
Các nhà nghiên cứu cũng đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm về văn hoá: trong những cộng đồng coi trọng sự khiêm tốn, việc ngần ngại ghi nhận năng lực của chính mình có thể là biểu hiện của sự khiêm nhường, chứ không hẳn là nghi ngờ bản thân. Một bảng hỏi không phải lúc nào cũng phân biệt được hai điều này (Wei và cộng sự, 2020). Có lẽ sự khác biệt nằm ở điều chúng ta chọn mang theo sau đó. Sự khiêm tốn cho phép ta đón nhận lời khen một cách nhẹ nhàng và chia sẻ nó với người khác. Còn cảm giác kẻ mạo danh thường khiến ta giữ lời khen ở một khoảng cách, chờ ngày sự “kém cỏi” mà ta tự cho là có của mình bị phát hiện.
Khi có người ghi nhận bạn đã làm tốt một điều gì đó, bạn thường thấy thế nào khi nhận lời khen đó?
Tác giả: Huỳnh Thanh An · Người dịch: Nguyễn Trần Ngọc Ánh
Nguồn tham khảo
Wei, M., Liu, S., Ko, S. Y., Wang, C., & Du, Y. (2020). Impostor feelings and psychological distress among Asian Americans: Interpersonal shame and self-compassion [Cảm giác kẻ mạo danh và sự khổ tâm ở người Mỹ gốc Á: Xấu hổ liên cá nhân và sự trắc ẩn dành cho bản thân]. The Counseling Psychologist, 48(3), 432–458. https://doi.org/10.1177/0011000019891992
