Khi tình yêu và bổn phận kéo ta về hai hướng
Một nghiên cứu về những người con đã trưởng thành ở Việt Nam cho thấy việc chăm sóc cha mẹ vì gắn kết tình cảm được phần lớn đồng tình, trong khi việc coi sự chăm sóc là nghĩa vụ bắt nguồn từ sự vâng lời thì có nhiều ý kiến trái chiều hơn.
“Trẻ cậy cha, già cậy con.” Khi còn nhỏ, ta nương tựa vào cha mẹ; khi ta già, ta nương tựa con cái. Câu tục ngữ truyền tải một sự hứa hẹn rằng việc chăm sóc có thể diễn ra ở cả hai chiều, và từ “cha” đại diện cho cả cha và mẹ (Mai & Le, 2024). Ẩn trong câu tục ngữ có thể là một lời tự vấn âm thầm của những người con trưởng thành: ta nợ cha mẹ điều gì, và điều gì sẽ xảy ra nếu sự đền đáp làm tổn hại phần nào đó của ta?
Các nhà nghiên cứu thường mô tả lòng hiếu thảo theo hai hình thức. Thứ nhất là “hiếu thảo tương hỗ” (reciprocal filial piety), tức sự chăm sóc dựa trên sự gắn kết tình cảm và nảy sinh từ tình yêu chân thành dành cho cha mẹ. Ví dụ như hỏi han hay trò chuyện để hiểu được tâm trạng hay sức khỏe của họ. Thứ hai là “hiếu thảo độc đoán” (authoritarian filial piety), tức sự chăm sóc dựa trên nghĩa vụ hoặc bổn phận. Ví dụ như đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ vì họ là bề trên, cho dù phải hy sinh mong muốn hay khao khát của chính mình (Mai & Le, 2024).
Một nhóm nghiên cứu tại Viện Tâm lý học ở Hà Nội đã khảo sát 385 người trưởng thành, trung bình khoảng 40 tuổi, ở cả nông thôn lẫn thành thị của Hà Nội và Huế. Những người tham gia đã trả lời các câu hỏi về hai hình thức hiếu thảo và cảm nhận của họ về mức độ hạnh phúc gia đình mình (Mai & Le, 2024).
Quan niệm chăm sóc là dựa trên gắn kết tình cảm được gần như tất cả những người tham gia đồng tình. Việc biết ơn cha mẹ đã nuôi dưỡng mình, và vội vã trở về nhà khi cha mẹ qua đời dù đang ở xa đến đâu, là những điều được đồng tình mạnh mẽ nhất. Còn quan niệm cho rằng việc chăm sóc là dựa trên nghĩa vụ và bổn phận thì ít được đồng thuận hơn hẳn. Những nhận định như để cha mẹ quản lý thu nhập trước khi lập gia đình, từ bỏ khát vọng của bản thân, hay không lấy người mà cha mẹ không ưng nhận thì nhận được nhiều câu trả lời trái chiều hơn (Mai & Le, 2024). Đối với nhiều người, chính những điều này làm họ cảm thấy tình yêu dành cho cha mẹ và ý thức về cuộc đời của mình bị kéo về những hướng khác nhau.
Có kỳ vọng nào từ gia đình khiến bạn thấy mâu thuẫn trong lòng không?
Cả hai hình thức hiếu thảo đều có liên hệ với mức độ hạnh phúc gia đình mà người tham gia cảm nhận, trong đó mối liên hệ với việc chăm sóc dựa trên gắn kết tình cảm mạnh hơn. Các tác giả xem lòng hiếu thảo, đặc biệt là sự chăm sóc dựa trên gắn kết tình cảm, là nền tảng quan trọng cho hạnh phúc gia đình trong xã hội Việt Nam. Tuy nhiên, vì đây là cuộc khảo sát chỉ thực hiện một lần với những người con đã trưởng thành, nghiên cứu không thể cho thấy lòng hiếu thảo vì bổn phận tạo ra hạnh phúc, hoặc những cái giá mà người gánh vác bổn phận ấy phải trả. Những nghiên cứu khác mà các tác giả đã tổng quan trước đó cũng làm nổi bật lên những cái giá này: việc chăm sóc dựa trên sự vâng lời có liên hệ đến mức độ độc lập thấp hơn và với các triệu chứng trầm cảm ở những người trẻ (Pan & Tang, 2021, như đã trích dẫn trong Mai & Le, 2024).
Nhiều người có thể đồng thời mang trong mình cả bổn phận lẫn tổn thương. Chăm sóc cho cha mẹ và chăm sóc cho bản thân đều có thể cùng tồn tại trong một mối quan hệ. Đối với một số người, việc chăm sóc có thể cần đến khoảng cách hoặc các giới hạn, cùng với một hy vọng rằng mọi thứ có thể bớt nặng nề và êm dịu hơn trong mối quan hệ với cha mẹ mình.
Gia đình trông đợi điều gì từ bạn, và bạn mong được nhận lại điều gì?
Tác giả: Huỳnh Thanh An · Người dịch: Nguyễn Trần Ngọc Ánh
Nguồn tham khảo
Mai, V. H., & Le, V. H. (2024). The interdependence of happiness and filial piety within the family: A study in Vietnam [Mối quan hệ tương hỗ giữa hạnh phúc và lòng hiếu thảo trong gia đình: Một nghiên cứu tại Việt Nam]. Health Psychology Report, 12(2), 124–132. https://doi.org/10.5114/hpr/172091
